Malatya

Bilgibanka, Hoşgeldiniz
Şuraya atla: kullan, ara

Malatya; Doğu Anadolu Bölgesi'nin Yukarı Fırat Havzasında ve Adıyaman, Malatya, Elazığ, Bingöl, Muş, Van çöküntü alanının güneybatı ucunda yer almaktadır. Çevresini doğuda Elazığ ve Diyarbakır, güneyde Adıyaman, batıda Kahramanmaraş, kuzeyde Sivas ve Erzincan illeri çevirir.İl topraklarının yüzölçümü 12.313 km2[1] olup,35 54' ve 39 03' kuzey enlemleri ile 38 45' ve 39 08' doğu boylamları arasında kalmaktadır. Malatya, Sultansuyu ve Sürgü çayı vadileri ile Akdeniz'e, Tohma Vadisi ile İç Anadolu'ya, Fırat Vadisi ile Doğu Anadolu'ya açılarak bu bölgeler arasında bir geçiş alanı oluşturur.

Kökenbilim

Malatya'nın isim kökü Hititçe bal anlamına gelen Melid'den türediği ve Hitit kitabelerinde "öküz başı ve ayağı" ile ifade edildiği belirtilmiştir. Melit+ava ise Bal Ülkesi anlamına gelmektedir.[2] Sonra bu isim Meliddu, Melide, Melid, Milid, Milidia, Melitea olarak kitabelerde geçmiştir. Malatya'yı ele geçiren Araplar şehre Malatiyye ismini verdiler. Türklerin Malatya'yı feth etmesiyele isim bugünkü halini aldı. 1923 Cumhuriyet ile isim Malatya olarak resmileşti.[3]

Tarihçe

Malatya ön tarihinin Paleolitik çağa kadar indiği, Ansır (buzluk) ve İnderesi mevkiinde bulunan mağaralardan anlaşılmıştır.1979 yılında başlayan Karakaya Baraj Gölü kurtarma kazıları kapsamındaki İzollu mevkii Cafer Höyükte yapılan kazılarda, o yöre insanının Paleolitik mağaralardan çıkıp ilk defa ovada tarım ve hayvancılıkla uğraştıkları ve yerleşik köy hayatına başladıkları anlaşılmıştır. Cafer Höyük kazılarıyla, Malatya ve çevresinin M.Ö. 7000 yılında İskana başladığı anlaşılmaktadır.[4]

1979 1986 yılları arasında kazıları sürdürülen PirotCaferhöyük çalışmaları sonucu dünyanın ilk heykel örneği sayılan, beyaz kireçtaşından yapılmış küçük figürler, M.Ö. 7000 yılına tarihlenmektedir. Kazı sonrası gün ışığına çıkarılan bu eserler halen Malatya müzesinde sergilenmektedir. Tarih kronolojisi'ni takip ettiğimizde, yörenin ana seramiği tek renk olup, ateşte az pişirilmiş koyu astarlıdır. Bu seramik yanında ithal malı Halaf tipi seramik örneklerinin Hekimhan, Kuyuluk, Hinso ve Arguvan Karahöyükte; Hassuna boyalı Seramik örneklerine ise Aslantepe, Değirmentepe, İsahöyük ve Fırıncıhöyük'te rastlanmaktadır. Aslantepe ve Değirmentepe kazıları, bölgedeki yerleşimin M.Ö. 5000 3000 yılları arasında Kalkolitik çağda devam ettiğini göstermektedir.[5]

M.Ö. 3000 yılında Malatya yöresinde seramik genellikle elle yapılmış, hamuruna ince kum karıştırılmış siyah astarlıdır. Bu seramik örneklerine; Aslantepe, Hasırcı, Fırıncıhöyük, Karahöyük, İsahöyük, Morhamam, Kösehöyük, İmamoğlu, Değirmentepe, Köşgerbaba ve Pirothöyük'te rastlanmıştır.Eski tunç II. döneminde, M.Ö. 2500 yıllarında başlayan seramik örneklerine yörede yer yer rastlanılmıştır.[6]

Coğrafya

Jeolojik Yapı

Malatya il alanı, Alp kıvrımlaşması sonrasında şekillenmiştir. Daha sonra III. Jeolojik zamanın sonuyla IV. zamanın başlarında ortaya çıkan tektonik hareketler sırasındaki kırılma ve kıvrılmalarla kimi kesimleri yükselmiş ya da çökmüştür. İl alanında çok şiddetli aşınmalar olmuş, çöküntü alanları alüvyonlarla dolmuştur. Başta Malatya ovası olmak üzere ilin diğer ovaları bu gelişmelerle ortaya çıkmıştır.Bu nedenlerle il alanında III. zaman yaşlı kalker ve konglomeralar, volkanik küller çok yaygındır. Malatya ovası, yükseltileri 1500 metreyi aşan dağ sıraları ve platolarla çevrili, geniş bir çöküntü alanıdır. Yükseltisi 915950 metre arasında değişen bu çöküntü alanının kuzeyi beyaz ve yeşil marnlarla kaplıdır. Bu oluşumların üzerinde kuzeye eğimli göl kalkerleri yer alır.[7]

Ovanın kuzey doğusunda ise kuzeybatı yönüne doğru uzanan andezit lavları ile tabakalaşmış beyaz ve yeşil marnlar göze çarpmaktadır. Çöküntü alanının güneyi III. zaman eosen kalker serileri ile örtülüdür. Kuzeye doğru eğimli bu yapı, il merkezinin güneyinde mikaşistlerle tabakalaşmış, mermerleşmiş, kalkerlere dönüşür. İl merkezi ile Malatya dağlan ve Fırat vadisi arasındaki alana IV. zamanda taşınarak oluşmuş eski alüvyonların altında III. zaman yaşlı gabbrove granodiyoritler uzanmaktadır. İl alanının güneybatı ve batısında III. zaman neojen kalkerleri egemen durumdadır. 5060 metre kalınlıkta yatay tabakalar oluşturan aynı yaştaki konglomeralar Tohma, Sultansuyu ve Kuruçay vadilerine doğru sokulurlar.[7]

Dağlar

  • Nurhak Dağları
  • Akçababa Dağları
  • Yama Dağı

Ovalar

  • Malatya Ovası
  • Doğanşehir Ovası
  • İzollu Ovaları
  • Erhaç Düzü ile Arga ve Ören Yazıları
  • Mandıra, Tafta ve Milli Yazıları
  • Mığdı Düzü
  • Fırat Vadisi
  • Tohma Vadisi
  • Kuruçay Vadisi
  • Çapıtlı yazısı
  • Yazıhan Düzü

Akarsuları

  • Söğütlü Çayı 17.5 km.
  • Morhamam Çayı 22.5km.
  • Kuruçay 67 km.
  • Tohma suyu 52.5 km.
  • Sultansuyu 21.5 km.
  • Sürgü suyu 30 km.
  • Beylerderesi 38 km.
  • Mamihan çayı 10 km.
  • Şiro çayı 37 km.

Baraj veya Göletler

  • Karakaya Baraj Gölü Malatya merkez ilçesinde 42, Pütürge ilçesinde 15, Akçadağ ilçesinde 2, Arguvan ilçesinde 6, Arapgir ilçesinde 2 köy olmak üzere toplam 67 köy göl alanı içerisinde kalmış olup, baraj gölü Malatya il sınırları üzerinde 150.875.583 m2'lik bir alanı kaplamaktadır..


Malatya Resimleri

Malatya Kayısısı
Malatya ovasının uçaktan görünüşü
Malatya saat kulesi
Malatya şelale parkı
Arslantepe Höyüğü'de bulunan Hitit kralı, Tarhunva'nın Ankara'daki, Anadolu Medeniyetleri Müzesinde bulunan heykeli
Arslantepe kazıları
Malatya Merkez cami
Malatyadan görünüm
Gürpinar şelaleleri
Culhali, Hekimhan
malatya inönü stadyum ile çevresi panorama

Bitki Örtüsü

İl arazisinin 367.253 hektarı (% 30)'u ormanlık ve fundalıklarla, 125.156 hektarı (% 10)'u ise çayır ve meralarla kaplıdır. İl topraklarının güneyini boydan boya kaplayan batı doğu doğrultulu Malatya dağları, meşenin egemen olduğu bozuk nitelikli korular ve baltalıklar iyi nitelikli koru ve baltalıklara dönüşmeye başlar. Malatya dağlarının batı ucunda Sultansuyu vadisine bakan yamaçlarda Doğu Anadolu'da ortadan kalkmakta olan ibrelilerden kızılcıklara rastlanır.

İklim

Malatya İçin İklim Verileri
Aylar Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıl
Ortalama en yüksek sıcaklık °C (°F) 14.2 18.6 27.2 33.7 36.0 40.0 42.2 41.5 38.8 33.1 25.0 18.0 42,2
Ortalama Sıcaklık°C (°F) 3.7 6.1 12.0 18.6 23.9 29.7 34.2 34.0 29.3 21.5 12.4 5.7 19.26
En Düşük Sıcaklık °C (°F) −2.6 −1.7 2.4 7.6 11.7 16.3 20.1 20.0 15.5 9.9 3.6 −0.6 8.52
En Düşük Soguk °C (°F) −17 −15.3 −13.9 −4.2 0.1 7.0 10.0 12.4 5.7 −1.2 −12 −19 −19
Yağış ‘Metrekareye’ mm (inches) 35.6
(1.402)
35.3
(1.39)
50.2
(1.976)
54.7
(2.154)
45.9
(1.807)
18.8
(0.74)
3.3
(0.13)
2.2
(0.087)
7.1
(0.28)
38.8
(1.528)
42.3
(1.665)
38.2
(1.504)
372,4
(14,661)
Ortalama yağmurlu günler 7 7 9 9 8 3 1 1 1 5 6 7 64
Aylık ortalama güneş Göreme süresi 108.5 117.6 176.7 216.0 294.5 348 387.5 365.8 297.0 229.4 156.0 102.3 2.799,3
source no. 1: Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü[8]
source no. 2: Hong Kong Observatory[9]

Nufus

İl/İlçe merkezi Belde/Köy Toplam
Malatya Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın
Merkez 419.959 210.145 209.814 68.288 34.311 33.977 488.247 244.456 243.791
Akçadağ 8.081 4.390 3.691 21.777 10.891 10.886 29.858 15.281 14.577
Arapgir 6.288 3.091 3.197 4.840 2.378 2.462 11.128 5.469 5.659
Arguvan 1.804 955 849 6.206 3.058 3.148 8.010 4.013 3.997
Battalgazi 17.148 8.422 8.726 12.679 6.397 6.282 29.827 14.819 15.008
Darende 9.530 4.766 4.764 21.623 10.754 10.869 31.153 15.520 15.633
Doğanşehir 10.902 5.514 5.388 30.423 15.330 15.093 41.325 20.844 20.481
Doğanyol 1.578 744 834 3.108 1.531 1.577 4.686 2.275 2.411
Hekimhan 7.069 3.594 3.475 18.036 8.951 9.085 25.105 12.545 12.560
Kale 1.725 808 917 4.435 2.077 2.358 6.160 2.885 3.275
Kuluncak 2.157 1.103 1.054 6.794 3.307 3.487 8.951 4.410 4.541
Pütürge 2.512 1.273 1.239 16.849 7.951 8.898 19.361 9.224 10.137
Yazıhan 2.128 1.056 1.072 13.440 6.826 6.614 15.568 7.882 7.686
Yeşilyurt 7.707 3.840 3.867 30.844 16.100 14.744 38.551 19.940 18.611
Toplam 498.588 249.701 248.887 259.342 129.862 129.480 757.930 379.563 378.367
Kaynak:Türkiye İstatistik Kurumu 2012 Adrese Dayalı Nufus kayıt sistemi veri tabanı[10]

Ekonomi

İlde 1990 yılı itibariyle kişi başına düşen GSYİH 1744 ABD doları düzeyinde iken 2000 ve 2001 yıllarında ülkemizin yaşadığı ekonomik kriz nedeni ile kişi başına GSYİH 2001 yılında 1417 ABD dolarına gerilemiştir. Malatya ili kişi başına GSYİH tutarının, ülke ortalamasında tekabül ettiği orana bakılacak olursa, 1990 yılında Türkiye ortalamasının %65,69'una tekabül eden İl kişi başına GSYİH tutarı, 1995 yılında %68,9'a yükselmiş, 2001 yılında ise %66 düzeyinde gerçekleşmiştir. [11]

Aynı yıl itibari ile ilde yaratılan Gayri Safi Yurt İçi Hasıladan alınan pay bakımından %27,1 ile sanayi sektörü ilk sırada gelmekte, bunu %24 ile ticaret ve %16,9 ile tarım sektörü izlemektedir. Sanayi sektörünün yarattığı GSYİH içerisinde ise imalat sanayi alt sektörü %25,8 pay almaktadır. Malatya ekonomisinde tarım sektörünün payı görece düşerken tarım dışı sektörün payının arttığı görülmektedir.DPT tarafından 2003 yılında yayınlanan "İllerin ve Bölgelerin Sosyo Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması Araştırması" sonucuna göre Malatya il geneli olarak tüm iller içerisinde sosyo ekonomik gelişmişlik sıralamasında 41. sırada bulunmaktadır.[11]

Kültür ve Turizm

İl Tarih boyunca çeşitli kültür ve medeniyetlere ev sahipliği yapmıştır. Aslantepe, Nemrut Dağı, Fırıncılar Höyük, Bayramtepe Höyük, Ören Höyük, ikinciler Höyük, Aslantaş, Kağköy Kaya Kabartmaları, Levent Vadisi, Ansur ve Kaletepe Höyük görülebilecek arkeolojik alanlardır.

Tarihi Mekanlar

  • Abdülrezzak Camii (Yazıhan ilçesi)
  • Fethiye Höyük (Yazıhan ilçesi)
  • İriağaç Köy Camii (Yazıhan ilçesi)
  • Kuruçay Höyük (Hacı Höyük) (Yazıhan ilçesi)
  • Buzluk (Yazıhan ilçesi)
  • Kaletepe Höyük (Yeşilyurt ilçesi)
  • Karahöyük (Arguvan ilçesi)
  • İsahöyük(Arguvan ilçesi)
  • Morhamam (Uzunoğlan) Höyüğü (Arguvan ilçesi)
  • Eşref Höyük (Kuluncak İlçesi)
  • Kabak Abdal Türbesi (Kuluncak İlçesi)
  • Sulu Mağara (Doğanşehir îlçesi)
  • Roma Sur Kalıntıları (Doğanşehir îlçesi)
  • Taşhan (Hekimhan îlçesi)
  • Köprülü Mehmet Paşa Camii (Hekimhan îlçesi)
  • Köprülü Mehmet Paşa Hamamı (Hekimhan îlçesi)
  • Kilise (Hekimhan îlçesi)
  • Güzelyurt Höyük (Hekimhan îlçesi)
  • Arga Tepesi (Akçadağ ilçesi)
  • Ören Höyük (Akçadağ ilçesi)
  • İkinciler Höyük (Akçadağ ilçesi)
  • Levent Vadisi-Bağköy Kaya Kabartmaları (Akçadağ ilçesi)
  • Roma Mezarı (Darende İlçesi)
  • Merkez Tümülüs (Darende İlçesi)
  • İki Mezarlık (Darende İlçesi)
  • Doğal Akvaryum (Darende İlçesi)
  • Somuncu Baba Boğazı (Darende İlçesi)
  • Tohma Çayı Doğal Vadisi (Darende İlçesi)
  • Aşudu (Günpınar) Şelalesi (Darende İlçesi)
  • Kavlak Köprüsü (Darende İlçesi)
  • Taş Köprü (Darende İlçesi)
  • Nadir Köprüsü (Darende İlçesi)
  • Ulu Camii Minaresi (Darende İlçesi)
  • Danabey Minaresi (Darende İlçesi)

Müzeleri

  • Malatya Müzesi 1979 yılında ziyarete açılmış olup Müzede, teşhiri yapılan ve yeni düzenleme ile yeniden ziyaretçilerin görüşlerine sunulacak olan toplamda 15.000 eser mevcuttur.1961 yılından beri kazısı devam eden Arslantepe Höyük'te çıkarılan eser günümüzde sergilenmektedir.Neolitik Heykelcikler: M. Ö. 8000 yılına tarihlenen, kireç taşından yapılmış ilk heykel örnekleridir. 1985 yılında yapılan kurtarma kazıları sırasında, İzollu bölgesi Caferhöyük'te gün ışığına çıkarılmışlardır. Anadolu neolitik yerleşim birimleri ile çağdaş olan bu yerleşim yerinde, bu ilk heykel örneklerinin yanı sıra, tarıma geçiş ve toprağı ilk işleme kültürünün gelişmesinde kullanılan malzemeler de (Obsidyen bıçak, orak, ok ucu, keski ve delgiler) müzede yer alır.[12]

Spor

Malatya Gücü kulübü 1931 yılında kurulmuştur. Malatya Gücü Spor Kulübünün kuruluşundan sonra diğer spor kulüpleri Fıratspor, Fener Gençlik (Akınspor), Çoşkunspor, Hürriyet Gençlik, Adafıspor, Demirspor, Orduzu Maarif Spor (Battalgazi Belediyespor), Malatya İdmanyurdu, Ataköyspor, Havagücü, ve Tekelspor Kulüpleri kurulmuştur.

Kardeş şehirler

Kaynakça