Muş

Bilgibanka, Hoşgeldiniz
Şuraya atla: kullan, ara

Muş, Türkiye Cumhuriyeti'nin Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan ayrıca Muş ilinin merkez ilçesidir.İl Çavuş Dağı'nın kuzeydoğu eteklerinde kurulmuş olan kent kalenin çevresidir. İstasyonun yer aldığı Muş Ovası'na doğru sekiler halinde gelişen kentin eski ve yeni kısımları arasında 200 metre yükseklik farkı vardır. Muş ovası'nın kenarında kurulan bu Doğu Anadolu şehri, lalesi ve üzümü ile tanınır. Kent ve daha çok il Selçuklu dönemi eserleri; Malazgirt Savaşı ve Alparslan ile özdeşleşmiştir.[1] Muş şehri, 1929 yılında Bitlis vilayetinden ayrılarak müstakil bir il olarak, il merkezi konumu haline gelmiştir. 2008 yılı itibariyle merkez nüfusu 70 bin dolaylarındadır. Coğrafi açıdan, Doğu Anadolu Bölgesi'nin Yukarı Murat-Van Bölümü içerisinde yer alır. Muş ili ve şehri ayrıca Doğu Anadolu Bölgesi Kalkınma Projesi içinde yer almaktadır. Muş merkez ilçesi, kuzeyden Varto; doğudan Bulanık, Hasköy ve Korkut ile komşudur. Malazgirt ilçesi ile sınırı yoktur. Solhan ve Kulp ile de sınırdaştır.

Kökenbilim

Muş isminin nereden geldiğine yönelik farklı tezler vardır. Ancak bunlardan en çok kabul göreni, Muşkilerden geldiğine yönelik olanıdır. Muşki kavmi, Muş güneyi dağlarında barınmışlar ve kuvvetli bir ihtimalle de bugün Kızıl Ziyaret tepesinde bulunan kaleyi de onlar yapmışlardır. Bu kale daha sonra Kanuni Sultan Süleyman tarafından yıkılmıştır. Muş çevresinde bulunan birçok tarihi eserde Muşkilerin alameti olduğu söylenen yonca kabartmasına rastlamak mümkündür.

Tarihçe

Asur kaynaklarına göre Muş yöresi M.Ö. 13. yüzyılda Urartulara bağlı Nairi ülkesinin sınırları içerisindeydi. Daha sonraki kaynaklarda Taron adıyla geçen yöre sırasıyla İskit, Med, Pers, Makedon, Selevkos, Roma, Part, Arsakes ve Bizans yönetiminde kaldı. Birkaç kez Romalılar ile Partlar ve Bizanslılar ile Sasaniler arasında el değiştirdi. Daha sonra Emevilerin ve Abbasilerin egemenliğine girdi. Daha sonra göçebe Türkmen topluluklar yöreye yerleşmeye başladı.ürkmenler geldiğinde yörede Ermeniler vardı.[2] Malazgirt Savaşı'ndan sonra Selçuklu toprağı haline gelen Muş kenti, Sökmenoğulları (Ahlatşahlar) daha sonra da Eyyubiler egemenliğine girdi. Şehir 13. yüzyılda Anadolu Selçuklularınca imar edildi. Kısa süre sonra Moğollar (İlhanlılar) tarafından yağmalanan şehir daha sonra da Timurlularca yağmalandı. Karakoyunlu ve Akkoyunlu egemenliğinin ardından kısa süre Safevilere bağlanan kent, Safevilerin karşısında yer alan Şerefhanların etkisiyle 1514'de Osmanlı egemenliğine girdi. 19. yüzyıl sonlarında Bitlis vilayetine bağlandı. Osmanlı döneminde nüfusun büyük çoğunluğunu Ermeniler oluşturuyordu..[2] 1916-1917 yılında Rusların ve Ermenilerin nüfuz bölgesi olan şehir, Ermeni tehcirine sahne oldu. Kurtuluş Savaşı sırasında 1920 yılında yörede Hallo Ayaklanması yaşandı. Bu olaylardan sonra 1924 yılında şehir, il merkezi yapıldı. Daha sonra Şeyh Said Ayaklanması yaşanan yörede, kısa süreliğine tekrar Bitlis'e bağlanan şehir, 1929'da tekrar il merkezi oldu..[2]

Coğrafya

İlin Doğu Anadolu Bölgesindedir. 39 29’ ve 38 29’ kuzey enlemleriyle 41 06’ ve 41 47’ doğu boylamlarının arasındadır. Yüzölçümü 8196 km2’dır. Türkiye yüzölçümünün yüzde 1,1’ini kaplar.Muş, doğudan Ağrının Patnos ve Tutak, Bitlis’in Ahlat ve Adilcevaz, kuzeyden Erzurum’un Karayazı, Hınıs, Tekman, Karaçoban, batıdan Bingöl’ün Karlıova ve Solhan, güneyden ise Diyarbakır’ın Kulp, Siirt’in Sason ve Bitlis’in Güroymak ve Mutki ilçeleri ile çevrilidir. Muş Güney Doğu Toros Dağlarının uzantısı olan Haçreş dağlarının önemli zirvelerinden Kurtik Dağının kuzeye bakan yamaçlarında, Çar ve Karni derelerinin aktıkları vadiler arasında kuruludur.[3]

Muş,tan Görünüm

Dağlar

  • Akdoğan (Hamurpet) Dağı: Muş’un kuzeyinde yer alır. Doğrultusu kuzeydoğu-güneybatıdır. Bu doğrultudaki uzunluğu yaklaşık 30 km, genişliği ise kuzey–güney doğrultuda 10 km’dır. En yüksek zirvesinin rakımı 2879 m’dir. Muş’un önemli göllerinden olan Akdoğan (Hamurpet) Gölü bu dağın üzerindedir.
  • Şerafettin Dağları: Muş il alanının batısını engebelendirir. Büyük bölümü Bingöl ilinde kalan bu dağlar, doğu-batı doğrultulu çok yüksek ve düzenli bir sırt görünümündedir.
  • Bilican Dağları: Bulanık ve Liz Ovaları arasında yer alır. Doğrultusu kuzeybatı-güneydoğudur. Haçlı (Kazan, Bulanık) Gölünün kuzeybatısında balıksırtı biçiminde uzanan bu dağlar daha sonra düzenli bir biçim alır.
  • Bingöl Dağları: Muş il alanının kuzey batısında yer alır. Bu dağların büyük bölümü Erzurum ilinde kalır. Doğu-batı doğrultusunda uzanan Bingöl dağları Muş il alanını engebelendirir.
  • Otluk Dağları: İl alanının ikiye ayırırcasına kuzey batı güneydoğu doğrultusunda uzanır. Rakım genellikle 2000 m dolayındadır. En yüksek zirvesi ise 2155 m yüksekliğindedir.
  • Haçreş (Karaçavuş, Çavuş) Dağları: Muş ilçe merkezinin güney-batısında kuzeybatı-güneydoğu doğrultusunda uzanır. Muş şehri bu dağların önemli zirvelerinden olan Kurtik Dağı (2645 m)’nın kuzeye bakan yamaçlarında kurulmuştur.
  • Yakupağa Dağları: Muş il alanının güneydoğusunda uzanır. Doğrultusu doğu-batıdır. Muş-Van illeri arasında tabii bir sınır oluşturacak biçimde uzanan bu dağların önemli bölümü Van’dadır.

Akarsular

  • Murat Irmağı Van Gölünün kuzeyindeki Aladağ’dan doğar. Uzunluğu 600 km kadardır.
  • Karasu Güroymak’dan doğar. Muş il sınırlarına güneyde girer. Uzunluğu 68 km kadardır.

İklim

Muş İçin İklim Verileri
Aylar Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıl
Ortalama en yüksek sıcaklık °C (°F) 10.2 15.0 22.8 30.0 31.2 37.4 41.6 41.2 37.0 30.6 21.6 16.0 41,6
Ortalama Sıcaklık°C (°F) −3.4 −1.4 5.8 14.7 21.3 27.6 33.2 33.3 28.5 20.0 9.8 1.0 15.87
En Düşük Sıcaklık °C (°F) −11.6 −10.1 −3.4 4.0 8.5 12.4 16.6 16.5 11.8 6.5 0.1 −6.4 3.74
En Düşük Soguk °C (°F) −32.6 −34.4 −31.4 −10.2 −2.4 5.4 3.6 8.0 2.0 −2.1 −25.8 −32 −34,4
Yağış ‘Metrekareye’ mm (inches) 79.5
(3.13)
101.1
(3.98)
101.2
(3.984)
107.3
(4.224)
68.4
(2.693)
28.7
(1.13)
7.0
(0.276)
6.4
(0.252)
13.7
(0.539)
62.2
(2.449)
95.8
(3.772)
85.6
(3.37)
756,9
(29,799)
Ortalama yağmurlu günler 13.0 12.5 14.0 14.7 14.0 6.9 2.3 2.2 3.2 9.1 10.4 12.5 114,8
Aylık ortalama güneş Göreme süresi 65.1 86.8 148.8 198 285.2 354 387.5 372 315 226.3 129 65.1 2.632,8
Kaynak: Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü [4][5]

Nüfus

Muş İli genç bir nüfusa sahiptir. 1935 yılı Genel Nüfus Sayımı sonucuna göre nüfusu 67 322 iken, aynı yılda nüfus artış hızı % 1.9'dur. En yüksek nüfus artış hızı 1945-1950 yıllarında görülmüştür. Bu dönemde il nüfusu 107.286, nüfus artış hızı ise % 4.8 olmuştur.Ortalama yıllık nüfus artış hızı on binde 0,433'dür. 1997'de nüfus yoğunluğu km2'de 51 iken bu rakam 2000 yılında 55’e çıkmış, 2009 yılında ise 49 kişiye düşmüştür. 2009 Yılı Nüfus Sayımına göre il nüfusunun % 66’sı kırsal alanda, % 34’ü de şehirde yaşamaktadır.[6]

Muş ili TÜİK 2011 Nufus Kayıt Sistemi İstatistik Bilgileri
İl/İlçe merkezi Belde/Köy Toplam
Muş[7] Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın
Merkez 81.918 43.955 37.963 98.849 49.970 48.879 180.767 93.925 86.842
Bulanık 23.385 12.016 11.369 61.328 31.246 30.082 84.713 43.262 41.451
Hasköy 13.007 6.536 6.471 15.315 7.644 7.671 28.322 14.180 14.142
Korkut 3.316 1.833 1.483 23.815 11.841 11.974 27.131 13.674 13.457
Malazgirt 20.477 10.512 9.965 39.533 20.219 19.314 60.010 30.731 29.279
Varto 9.961 4.996 4.965 23.802 11.949 11.853 33.763 16.945 16.818
Toplam 152.064 79.848 72.216 262.642 132.869 129.773 414.706 212.717 201.989

Eğitim

Okul Öncesi

Muş’ta, eğitimde alanında son yıllarda önemli gelişmeler sağlanmıştır. İlde 2011-2012 eğitim öğretim döneminde okul öncesi eğitim alanında; 13 anaokulu ve 243 anasınıfında 14.760 öğrenciye eğitim verilmektedir. Okul öncesi eğitimde 433 öğretmen görev yapmaktadır.[8]

İlk Öğretim

İl genelinde İlköğretim Okulu sayısı 466’dır. Bunların 24 tanesi Yatılı İlköğretim Bölge Okulu (YİBO) olarak eğitim vermektedir. İlde sadece 1 tane özel okul bulunmaktadır.[8]

Orta Öğretim

Ortaöğretim alanında; 4 Genel Lise, 6 Çok Programlı Lise ve 18 Meslek Lisesi, 1 Fen Lisesi, 3 Anadolu Öğretmen Lisesi, 1Güzel Sanatlar ve Spor Lisesi ve 6 Anadolu Lisesi olmak üzere toplam 39 lise ve dengi okul bulunmaktadır.[8]

Yüksek Öğretim

Muş Alparslan Üniversitesi; 5662 Sayılı "Yükseköğretim Kurumları Teşkilatı Kanununda ve Yükseköğretim Kurumları Öğretim Elemanlarının Kadroları Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile Genel Kadro ve Usulü Hakkında Kanun Hükmünde Kararnameye Ekli Cetvellerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun"la 29 Mayıs 2007’de kurulan, 17 yeni üniversiteden birisidir. 2008 Eylül ayında 3 Fakülte, 2 Enstitü, 1 Yüksekokul ve 1 Meslek Yüksekokulu olan Üniversite, 2010 Eylül’e gelindiğinde 6 Fakültesi, 2 Enstitüsü, 1 Yüksekokulu, 2 Meslek Yüksekokulu bünyesinde 63 bölümü, 3550 öğrencisi, 250 akademik, 117 idari ve 85 geçici personeli olan bir üniversiteye dönüşmüştür. [8]

Ekonomi

İklimsel ve coğrafi özellikler sebebiyle ekonomik acıdan il gelişme gösterememektedir. Muş ilinde sanayi gelişmemiştir. Kent ekonomisinde sanayi ve ticaret tüm sektörün %10'unu, hizmet sektörü ise %70'ini oluşturmaktadır. Merkez köyler de katıldığında hizmet sektörü yerini tarım sektörüne bırakır. Merkez ilçe genelinde ekonomik yapı temelde tarım ve hayvancılıka dayalıdır ve halkın büyük kısmı kırsal alanda yaşadığı için, merkez ilçe nüfusu düşüktür. Tarım ve hayvancılık da büyük ölçüde geleneksel yöntemlerle yapıldığı için verim çok düşüktür. Muş ovasında yetiştirilen ürünler, şekerpancarı, nohut ve tahıldır. Bunun yanında tütün üretimi de yapılmaktadır. Muş‘ta kişi başına düşen gelir 578 Dolar’dır. Karasal ve sert bir iklime sahip olan Muş kentinde, hayvancılığa dayalı sanayi geliştirilmesi ve üniversiteye önem verilmesi planlanmaktadır. Ancak hayvancılığın geliştirilmesi ve hayvancılıktan verim alınması için çalışmalar yapılması da gündeme gelmektedir. Kurulan Muş Alparslan Üniversitesi'nin kente canlılık katması beklenmektedir.[9] Şeker fabrikası bölgenin önemli sanayi tesisidir. Süt ürünleri, un, yem, çivi ve tel fabrikası yanında kırsal kesimdeki el tezgahlarında dokunan halılar ekonomiye katkıda bulunur.

Kültür ve Turizm

Muş Lalesi

Muş lalesi, şehrin önemli tanıtım objesidir. Muş lalesi, Muş'un Türkiye çapında markalaşmasına öncülük eden bir kültürel değeridir. Muş lalesi Nisan sonu ile Mayıs başlarında çiçek açar ve 15 günlük kısa bir ömrü vardır. Bu dönem zarfında Muş ve çevresi görülmeye değerdir. Her yıl Mayıs ayında festival düzenlenir.

Tarihi Mekanlar

Camiler

  • Ulu Camii: Avlusunda yatan Şeyh Muhammed-i Mağribi tarafından yaptırılan Ulu Cami, Alaeddin Bey ve Hacı Şeref camilerinin batısındadır. Mimari özelliklerinden dolayı 14. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenen cami, moloz taştan yapılmış, dikdörtgen, planlı ve kitabesizdir.[10]
  • Hacı Şeref Camii: Bir Selçuklu yapısı olan Arslanlı Hanın içinde bulunan cami 17. yüzyılda yaptırılmıştır. Ana mekanı kare planlı olup, ortada büyük yanlarda basık kubbelerle örtülmüştür. Sade mihrabı yuvarlak kemerli ve niş biçimindedir. Camiye sonradan eklenilen minare 1902 yılında, son cemaat yeri ise 1997 yılında inşa edilmiştir.
  • Alaaddin Bey (Paşa) Camii: Cami, 18. yüzyıl başlarında şehrin valisi Alaaddin Bey tarafından yaptırılmıştır. Ortada büyük, yanlarda ise küçük kubbelerle örtülü ana mekan kare planlı olup, dokuz nefe ayrılmıştır. Ana mekana, üç basık kubbeyle örtülü son cemaat yerindeki taç kapıdan geçilerek ulaşılır. Taçkapının yanları, kabartma kandil motifleri, orta nefte yer alan mihrap da, sütunçeler ve bitki motifleriyle süslenmiş caminin minaresi kare kaideli silindir gövdeli olup, iki renkli kesme taştan yapılıdır. [10]
  • Çanlı Kilise (Surp Garabet): Yaygın Beldesine bağlı Yukarı Yongalı köyünde bulunmaktadır. İlk yapıldığı dönemlerde “Ateş Tapınağı” olarak kullanılan kilise, Sasaniler tarafından 399 yılında Hıristiyanların ibadetine açılmıştır. Bugün halen kalıntıları mevcut olan kilise, yabancı turistlerin en çok rağbet ettiği yerlerden birisidir.[10]

Kaleler

  • Muş Kalesi Muşun merkezdedir. Kale şehrin en eski yerlerindendir. Kesin tarihi bilinmemekle birlikte Moğol istilasını müteakip 7. asır ortalarına doğru Hz. Osman zamanında bu çevre ile birlikte kalede savaşlara sahne olmuştur.
  • Hasbet Kalesi Muş’un güneyindeki Kızıl Ziyaret Dağının doğu uzantısında bir yamaçtadır. Surları ve iki kulesi kısmen ayaktadır. Diğer kısımları tabii afetlerde yıkılmıştır.
  • Muşet Kalesi Muş’un güneyindeki Kızıl Ziyaret Dağındadır. Muş adı ile özdeşleşmiştir. İlk yapımı Urartu’lara ait oluduğu tahmin edilmektedir.
  • Malazgirt Kalesi Malazgirt’tedir. Haşmetli bir görünüme sahiptir. Kalenin ilçeyi çepe çepe çevreleyen bir birine parelel iki suru onarılmıştır.

Köprüler

  • Murat Irmağı Köprüsü Muş – Varto yolu üzerinde Muş şehir merkezine 10 km uzaklıktadır. Bir Selçuklu yapısıdır. Yapım tarihi kesin olarak bilinmemektedir. 1817 tarihli mermerden kitabesinin onarımlarla ilgili olduğu sanılmaktadır. 143 m uzunluğunda, 4.77 m genişliğindedir. Yüksekliği 16 – 18 m’dir. 12 gözlüdür. Günümüzde orta ayaktan yıkılmıştır.
  • Hatun Köprüsü Malazgirt’in girişindedir. Bir Selçuklu yapısıdır. 10 m uzunluğunda, 5 m genişliğindedir. Günümüze kadar gelebilmiş yegane Selçuklu eserlerinden biridir.
  • Kız Köprüsü Malazgirt’e 2 km uzaklıktadır. İki yekpare taştan 3 m uzunluğunda, 1 m genişliğindedir. Rivayete göre devrin kral kızlarından biri tarafından yaptırılmıştır

Ulaşım

Karayolu

İl, karayolu, demiryolu ve havayolu ulaşımına sahiptir. Trafik yoğunluğunun en fazla olduğu karayolu bağlantısı Bingöl Muş Tatvan devlet yoludur. Muş’un diğer karayolu ulaşım bağlantıları bu güzergâhtan kuzeye doğru, Muş’u Hınıs üzerinden Erzurum’a bağlayan Muş Varto, Muş’u Patnos Tutak ve Hamur üzerinden Ağrı’ya bağlayan Muş Bulanık Malazgirt yollarıdır. İlde 629 km olan karayolu ağının 260 km’si devlet yolu, 369 km’si ise il yoludur. Devlet yolunun tamamı asfalttır. (Bölünmüş Duble yol çalışmaları devam etmektedir.) İl yolunun ise 265 km’si asfalt, 94 km’si stabilize, 10 km’si de toprak yoldur.[11]

Demiryolu

İlde demiryolu taşımacılığı da yapılmaktadır. Muş Gar Şefliği Ünitesi TCDD Genel Müdürlüğü 5. Bölge Müdürlüğü-Malatya ‘ya bağlı bir işyeri olarak faaliyetini yürütmektedir.Haydarpaşa Tatvan, Van-Kapıköy, Tatvan-Haydarpaşa arasında yolcu ve yük taşıması yapılmaktadır. Uluslararası yolcu taşımacılığı haftada 2 gün Pazartesi-Salı günleri Şam-Tahran, Haydarpaşa-Tahran arasında ve Perşembe-Cuma günleri Tahran-Şam ve Tahran-Haydarpaşa arasında yapılmaktadır. Ayrıca İran’a da yük taşımacılığı yapılmaktadır. Ancak yolcu trenlerine dahili yolcu alınamamaktadır. Fakat İran ve Şam’a yolcu gidebilmektedir. Yük taşıması yıllardır gerek ticari gerekse askeri amaçlı olarak yapılmaktadır.[11] 1955’te tamamlanan demiryolunun, ilin gelişmesine olumlu katkısı olmuştur. Bu hattın 1972 yılında Tahran’a bağlanmasıyla yolun önemi artmıştır.Tatvan-Haydarpaşa, Haydarpaşa-Tatvan Seferini yapan Vangölü Ekspresi 2010 yılında yol çalışmasından dolayı seferlerine ara vermiştir.

Havayolu

DHMİ Muş Havaalanı Askeri Sivil nitelikli bir meydan olup ,irtifa hakkı Hava Kuvvetleri komutanlığı ile DHMİ genel Müdürlüğü tarafından ortak kullanılmaktadır.Şehir merkezine 18 km uzaklıktadır.Havaalanımıza THY haftanın 7 gününde İstanbul Muş İstanbul seferleri düzenlenmekte olup Anadolu Jet Firması ise haftanın 7 günü Ankara Muş Ankara seferleri yapılmaktadır.Hac dönemlerinde ise 3 ila 5 arası sefer düzenlenmektedir.[11]

Kaynakça

  1. "Muş Maddesi". 30 Kasım 2012 tarihinde erişilmiştir.
  2. 2,0 2,1 2,2 Türkiye İller Ansiklopedisi (türkçe dilinde), 296, Milliyet Yayınları.
  3. "Coğrafya". 30 Kasım 2012 tarihinde erişilmiştir.
  4. İl ve İlçelerimize Ait İstatistiki Veriler- Meteoroloji Genel Müdürlüğü. Dmi.gov.tr. Retrieved on 2011-04-16.
  5. http://en.wikipedia.org/wiki/Mu%C5%9F
  6. "Nüfus". 30 Kasım 2012 tarihinde erişilmiştir.
  7. "Türkiye İstatistik Kurumu 2012 Adrese Dayalı veri tabanı". 30 Kasım 2012 tarihinde erişilmiştir.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 "Eğitim Verileri". 30 Kasım 2012 tarihinde erişilmiştir.
  9. "Ekonomi". 30 Kasım 2012 tarihinde erişilmiştir.
  10. 10,0 10,1 10,2 "Camiler". 30 Kasım 2012 tarihinde erişilmiştir.
  11. 11,0 11,1 11,2 "Ulaşım". 30 Kasım 2012 tarihinde erişilmiştir.